Soms is het simpelste speelgoed juist het speelgoed waarmee kinderen het langst spelen. Een blok is vandaag een telefoon, morgen een taart en volgende week onderdeel van een dierentuin. Een speeldoek verandert van een prinsessenmantel in een picknickkleed. En met magnetische tegels kun je iedere dag iets nieuws bouwen. Dat is precies de kracht van open ended speelgoed.
Zeker richting Sinterklaas en Kerst vind ik dit een interessante speelgoedcategorie. We willen kinderen graag iets geven waar ze blij van worden. Maar nog fijner is het wanneer dat cadeau na de kerstvakantie niet onderin de speelgoedkast verdwijnt.
Wat is open ended speelgoed precies? Waarom is het zo leuk voor verschillende leeftijden? En welk open einde speelgoed kun je cadeau geven aan een baby, peuter, kleuter of ouder kind? Ik zet heel veel ideeën voor je op een rij.
Wat is open ended speelgoed?
Open ended speelgoed is speelgoed waarbij niet vooraf vaststaat wat een kind ermee moet doen. Er is geen vast eindresultaat en meestal geen goede of verkeerde manier om ermee te spelen. Het kind bepaalt zelf wat het materiaal wordt en hoe het spel verloopt. Het wordt ook wel open einde speelgoed genoemd. Denk aan een bak gewone houten blokken.
Een kind van twee stapelt er misschien drie op elkaar. Een kleuter bouwt een kasteel. Een ouder kind maakt er samen met poppetjes, dieren en andere materialen een complete fantasiewereld van. Hetzelfde speelgoed krijgt steeds een andere functie.
Dat betekent overigens niet dat een puzzel, gezelschapsspel of speelgoed met een duidelijke functie ineens ‘slecht’ speelgoed is. Ook daarmee oefenen kinderen allerlei vaardigheden. Het verschil zit vooral in wie bepaalt wat er gebeurt. Bij open ended play ligt die regie voornamelijk bij het kind.
Waarom is open ended speelgoed goed voor kinderen?
Als leerkracht vind ik het altijd mooi om te observeren wat er gebeurt wanneer je kinderen materiaal geeft zonder meteen een opdracht te geven. “Wat moet ik maken?” Niets. Kijk maar wat jij ermee wilt doen. Sommige kinderen moeten daar zelfs even aan wennen.
Juist doordat er geen vast eindresultaat bestaat, ontstaat ruimte voor fantasie, experimenteren en problemen oplossen. Kinderen moeten bijvoorbeeld zelf ontdekken waarom een toren steeds omvalt of hoe ze een brug steviger kunnen maken. Open ended spel kan daarnaast uitnodigen tot taal, samenwerken en symbolisch spel. En er is nog een groot voordeel: hetzelfde materiaal kan met een kind meegroeien.
Open ended speelgoed groeit met kinderen mee
Dat zag ik onlangs nog heel duidelijk bij het gebruik van IGLU Soft Play op mijn vorige school.
De jongste kinderen wilden vooral klimmen en klauteren. Peuters gingen bouwen en fantaseren. Kleuters maakten met dezelfde grote vormen wegen, parcours en complete dierenverblijven. Het materiaal veranderde niet. Het spel wel.
Dat zie je ook bij bouwblokken, magnetische tegels en loose parts. Jonge kinderen ontdekken, voelen en stapelen. Naarmate kinderen ouder worden, worden hun bouwwerken en verhalen ingewikkelder. Daarom kan het aantrekkelijk zijn om rond de feestdagen één mooie basisset te geven en deze later uit te breiden.
Open ended speelgoed cadeau geven: wat koop je?
Het aanbod is inmiddels enorm. Daarom heb ik de cadeautips hieronder per speelgoedcategorie ingedeeld. Dat vind ik uiteindelijk handiger dan alleen een verdeling per leeftijd. Een goede set magnetische tegels kan bijvoorbeeld interessant zijn voor een kleuter, maar jaren later nog steeds gebruikt worden. Controleer bij jonge kinderen uiteraard altijd de minimale leeftijd en veiligheidsinformatie van het specifieke product.
1. Houten blokken: de klassieker
Als ik één voorbeeld van speelgoed met een open einde moet noemen, zijn het bouwblokken. Je hebt helemaal geen ingewikkelde vormen nodig. Met vierkanten, rechthoeken, cilinders, driehoeken en plankjes kunnen kinderen ontzettend veel maken.
Denk aan:
- torens en kastelen;
- dierentuinen;
- garages;
- huizen voor poppetjes;
- wegen en bruggen;
- een winkel;
- een poppenhuis;
- een knikker- of autobaan;
- fantasiewerelden.
Voor jongere kinderen zijn grote blokken prettig. Oudere kinderen kunnen steeds gedetailleerder bouwen.
Cadeautip: begin met een goede basisdoos en geef later uitbreidingen. Zo heb je meteen ideeën voor volgende verjaardagen.
Lees deze blogs
2. Magnetische tegels
Magnetische tegels behoren wat mij betreft tot het leukste moderne constructiespeelgoed. Kinderen kunnen plat bouwen, maar ontdekken al snel hoe ze driedimensionale constructies maken. Een vierkant met driehoeken wordt een huis. Morgen zijn dezelfde tegels een raket, garage of knikkerbaan. Magnetische tegels worden ook vaak als voorbeeld van open ended speelgoed genoemd, juist omdat kinderen steeds nieuwe constructies kunnen bedenken.
Er bestaan inmiddels ontzettend veel uitvoeringen en prijsklassen.
Leuk vanaf: kijk naar de leeftijdsaanduiding van de gekozen set. Veel magnetisch constructiespeelgoed is vanwege kleine onderdelen en magneten niet bedoeld voor kinderen onder drie jaar.
lees deze blogs
3. Een houten regenboog
De houten regenboog is bijna het symbool geworden van open ended play. En nee, kinderen hoeven er niet alleen een regenboog van te maken. De losse bogen kunnen veranderen in:
- tunnels voor auto’s;
- wiegjes voor poppetjes;
- bergen;
- hekken voor dieren;
- bruggen;
- huizen;
- schommels voor figuurtjes;
- stapelconstructies.
Combineer de regenboog eens met houten poppetjes, dieren of bouwblokken. Dan ontstaan weer compleet andere mogelijkheden. Ook deze bestaan in allerlei soorten maten!
4. Loose parts
Loose parts zijn losse materialen die kinderen zelf kunnen verplaatsen, combineren, sorteren en een functie kunnen geven. Je kunt speciale sets kopen van bijvoorbeeld Grapat en Grimms, maar dat hoeft helemaal niet. Denk aan houten ringen, schijfjes, bakjes, grote kralen, kurken, stenen, schelpen en dennenappels.
Kinderen kunnen ermee sorteren en patronen leggen. Maar ze kunnen er ook mee koken in een speelkeuken of een compleet minimuseum bouwen.
De theorie rond loose parts wordt vaak gekoppeld aan architect Simon Nicholson. Hij beschreef begin jaren zeventig hoe een omgeving met manipuleerbare losse onderdelen creativiteit en ontdekking kan stimuleren.
Let op: kleine loose parts zijn niet geschikt voor baby’s en jonge peuters die materialen nog in hun mond stoppen. Controleer altijd formaat en leeftijdsadvies.
Lees deze blogs
5. Stapelstenen en grote bewegingsmaterialen
Open ended speelgoed hoeft niet op tafel te passen. Grote stapel- en bouwelementen kunnen juist uitnodigen tot bewegen. Kinderen maken er bijvoorbeeld een parcours van. Daarna zijn het stoeltjes en even later eilanden waar je overheen moet lopen zonder de vloer te raken.
Ook grote zachte bouwblokken, zoals de IGLU Soft Play die we zelf mochten proberen, passen mooi binnen deze categorie. Hier komen fantasie en grove motoriek bij elkaar.
lees deze blogs
- Stapelstein speelgoed
- IGLU Soft Play wint Red Dot Design Award
- Sensopathisch speelgoed voor thuis en in de klas
6. Speeldoeken
Dit is zo eenvoudig dat je ze bijna zou vergeten: speeldoeken. Geef een paar mooie grote doeken aan kinderen en kijk wat ermee gebeurt.
Het doek wordt een:
- cape;
- hut;
- zee;
- picknickkleed;
- rok;
- babylaken;
- dak;
- grasveld;
- draagdoek voor een knuffel;
- achtergrond voor een seizoenstafel.
Voeg knijpers toe en er kunnen complete hutten ontstaan.
7. Klei en boetseermateriaal
Klei heeft eveneens geen voorgeschreven eindresultaat. Een peuter is misschien vooral bezig met kneden, rollen en platdrukken. Kleuters maken eten, slangen en poppetjes. Oudere kinderen creëren steeds gedetailleerdere figuren. Leg er veilige accessoires bij en het spel wordt weer anders. Denk aan rollers, vormpjes en kindvriendelijk gereedschap.
lees deze blogs
- Sensorische klei en zand van Wonder Factory voor een tof cadeau
- Play-Doh Super Kleurrijk Café, een vrolijke klei speelset
8. Zand, water en sensorisch spel
Je hoeft open ended speelgoed niet uitsluitend in de speelgoedwinkel te zoeken. Water is misschien wel een van de beste open spelmaterialen die er bestaat. Hetzelfde geldt voor zand. Met bakken, scheppen, trechters en maatbekers kunnen kinderen eindeloos experimenteren.
Voor binnen kun je een sensorische speelbak maken. Pas de inhoud altijd aan de leeftijd aan en let bij jonge kinderen extra op verstikkingsgevaar.
Lees deze blogs
9. Poppetjes en dieren zonder vast verhaal
Een figuur hoeft niet per se een bekend televisiepersonage te zijn. Juist eenvoudige houten figuren kunnen in ieder verhaal een andere rol krijgen. Vandaag is een poppetje de moeder. Morgen de dokter. Daarna wordt het ineens een draak. Combineer figuren en dieren met blokken, loose parts, speeldoeken of magnetische tegels. Dan ontstaat small world play.
10. LEGO, DUPLO en ander constructiespeelgoed
En hoe zit het met LEGO? Een bouwset waarbij je uitsluitend de handleiding volgt, heeft natuurlijk een duidelijk einddoel. Maar zodra alle stenen in een grote bak verdwijnen, verandert het spel. Dan kunnen kinderen zelf bedenken wat ze bouwen. Hetzelfde geldt voor DUPLO en veel andere constructiematerialen. Geef kinderen dus vooral ook gelegenheid om vrij te bouwen zonder voorbeeld.
lees deze blogs
- Duplo voorbeelden downloaden
- Bouwen met Duplo. Een moeder gaat bouwen
- Duplo spelletjes- een uitdaging voor peuter of kleuter
Welk open ended speelgoed past bij welke leeftijd?
Hoewel veel materiaal jarenlang meegaat, helpt een leeftijdsindeling wel bij het kiezen van een cadeau.
Open ended speelgoed voor baby’s
Bij baby’s staat ontdekken centraal. Denk bijvoorbeeld aan grote zachte blokken, ballen, veilige voelmaterialen, grote stapelvormen en eenvoudige houten elementen. Kies altijd speelgoed dat specifiek veilig is voor de leeftijd van het kind.
Lees deze blogs
- Clemmy blokken en sensorische tegels
- Veertig kleurrijke Soft Clemmy-blokken van Clementoni
- Zachte bouwblokken voor baby’s
Open ended speelgoed vanaf 1 jaar
Vanaf ongeveer één jaar wordt stapelen steeds interessanter. Leuke cadeautips zijn grote bouwblokken, een geschikte houten regenboog, grote stapelmaterialen en zachte bouwblokken. Je hoeft nog geen ingewikkeld spel te verwachten. Een blok ergens op zetten en het daarna weer omgooien is spelen.
Open ended speelgoed vanaf 2 jaar
Peuters gaan steeds meer fantaseren.
Je kunt denken aan:
- grote houten blokken;
- speeldoeken;
- grote houten figuren;
- klei geschikt voor deze leeftijd;
- zand- en waterspeelgoed;
- grote stapelmaterialen;
- eenvoudige bouwmaterialen.
De combinatie van materialen wordt nu steeds leuker.
Open ended speelgoed vanaf 3 jaar
Vanaf deze leeftijd wordt de keuze enorm. Magnetische tegels kunnen interessant worden, mits de specifieke set daarvoor geschikt is. Ook houten bouwsets, poppetjes, dieren, speelwerelden, klei en grotere loose parts zijn leuk. Een mooie basisset is daarom een fantastisch cadeau voor Sinterklaas of Kerst.
Open ended speelgoed voor kinderen van 4 tot 6 jaar
Nu worden bouwwerken steeds complexer. Denk aan magnetische tegels, houten bouwmateriaal, LEGO, loose parts, knikkerbanen die kinderen zelf ontwerpen en materialen voor small world play.
Probeer vooral verschillende soorten materiaal te combineren. Magnetische tegels + dieren + houten blokken kunnen bijvoorbeeld een dierentuin worden. LEGO + auto’s + speeldoek wordt misschien een complete stad.
Open ended speelgoed vanaf 6 jaar
Denk niet dat open ended play stopt zodra kinderen leren lezen. Juist oudere kinderen kunnen indrukwekkende constructies maken. Denk aan technisch constructiespeelgoed, LEGO, uitgebreide magnetische bouwsets, knikkerbanen, creatieve materialen en losse onderdelen waarmee kinderen hun eigen ontwerpen kunnen maken. De uitdaging mag alleen wat groter worden.
lees ook deze blogs
- Gravitrax Power – Speelgoed van het jaar 2022
- GraviTrax uitbreiding sets met filmpjes!
- GraviTrax Review een knikkerbaan met uitbreidingen van Ravensburger
Cadeaulijst open ended speelgoed voor Sinterklaas en Kerst
Wil je snel inspiratie? Dit zou mijn lijstje zijn om tijdens de feestdagen eens naar te kijken:
- Een grote set houten bouwblokken ( vind ze op Amazon)
- Magnetische tegels (Amazon)
- Houten regenboog (Amazon)
- Stapelstenen (Amazon)
- Speeldoeken (Amazon)
- Houten poppetjes (Amazon)
- Speeldieren (Amazon)
- Loose parts (Amazon)
- Klei en boetseermateriaal (Amazon)
- DUPLO (Amazon)
- LEGO Classic (Amazon)
- Grote zachte bouwblokken (Amazon)
- Sensorische speelmaterialen (Amazon)
- Zand- en waterspeelgoed (Amazon)
- Zelfbouw-knikkerbaan (Amazon)
- Houten plankjes en schijven (Amazon)
- Sorteerbakjes en schaaltjes (Amazon)
- Grote kartonnen bouwblokken
- Bouwplanken
- Creatieve materialen zonder voorgeschreven eindresultaat
Niet alles tegelijk kopen
Nog een tip voor ouders: je hebt echt geen complete Instagramwaardige speelhoek nodig. Sterker nog, te veel materiaal tegelijk aanbieden kan het spel juist onoverzichtelijk maken. Begin bijvoorbeeld met goede bouwblokken. Voeg later een paar figuren toe. Geef bij de volgende gelegenheid een speeldoek en daarna misschien een set magnetische tegels. Zo bouw je gedurende meerdere verjaardagen en feestdagen een mooie verzameling op.
Maak speelgoed dat je al hebt weer interessant
Voordat je nieuwe cadeaus koopt, kun je ook eens naar de speelgoedkast kijken. Misschien heb je al veel open ended materiaal zonder dat je het zo noemt. Haal bijvoorbeeld auto’s eens weg bij hun vaste racebaan en zet ze bij de houten blokken. Leg dieren naast de magnetische tegels. Zet een mandje met houten blokken naast de poppen. Voeg een blauw speeldoek toe en vraag vooral niet wat kinderen ermee moeten doen. Kijk wat er ontstaat.
Wat mij betreft een cadeau waar je langer plezier van hebt
Als moeder én leerkracht houd ik van speelgoed dat kinderen zelf aan het werk zet. Niet omdat speelgoed altijd educatief moet zijn. Kinderen mogen vooral gewoon lekker spelen. Maar juist tijdens vrij spel gebeurt er ontzettend veel. Ze fantaseren, proberen, bouwen, overleggen, maken fouten, beginnen opnieuw en verzinnen hun eigen oplossingen. Open ended speelgoed geeft daarvoor de ruimte.
En dat maakt het wat mij betreft ook zo’n fijne categorie voor een verlanglijstje voor Sinterklaas of Kerst. In plaats van vijf cadeaus die ieder één kunstje kunnen, kun je ook investeren in een mooie basisset waarmee een kind jarenlang nieuwe dingen bedenkt.
Vandaag een kasteel. Morgen een dierentuin. En overmorgen? Dat mogen kinderen gelukkig helemaal zelf bepalen.
Veelgestelde vragen over open ended speelgoed
Open ended speelgoed heeft geen vast speldoel of voorgeschreven eindresultaat. Kinderen bepalen zelf hoe ze ermee spelen.
Houten blokken, magnetische tegels, speeldoeken, klei, loose parts, eenvoudige figuren en stapelmaterialen zijn bekende voorbeelden.
In principe kan open spel al vanaf de babyleeftijd. Het materiaal moet uiteraard geschikt en veilig zijn voor de leeftijd en ontwikkelingsfase.
Ja, magnetische tegels kunnen uitstekend voor open ended play worden gebruikt. Kinderen bepalen zelf welke constructie of speelwereld ze maken.
LEGO kan beide zijn. Een bouwset met een voorgeschreven model heeft een duidelijk doel. Een verzameling stenen waarmee een kind vrij bouwt, leent zich juist uitstekend voor open spel.
Het kan op verschillende manieren worden gebruikt en daardoor met de ontwikkeling en fantasie van een kind meegroeien.
