Jaren geleden mocht ik zelf eens Napels en Pompeï bezoeken. Twee plekken die nog altijd ergens in mijn hoofd zijn blijven rondzingen. Napels overrompelde me als een stad die werkelijk leeft: luid, levendig, eigentijds en bruisend, met een eigen ritme en vooral met eigen regels en cultuur. En dan Pompeï: daar kwam de geschiedenis voor mij misschien wel intenser binnen dan ooit tevoren. Lopend door de overgebleven straten, huizen en lichamen die eeuwenlang door het vulkanische as zijn bedolven. Het voelde alsof het verleden ineens niet meer ver weg was. Het was tastbaar. Daarom keek ik met extra belangstelling uit naar de documentaire ‘Below the Clouds’.
Hier gaat ‘Below the Clouds’ over
Gianfranco Rosi is de enige documentairemaker die ooit zowel de Gouden Leeuw van Venetië, als de Gouden Beer van Berlijn wist te winnen. Voor ‘Below the Clouds’ verkende hij drie jaar lang zowel de boven- als ondergrondse wereld tussen de Vesuvius en de Golf van Napels. Ondanks de drukte en vrolijkheid van hun stad leven Napolitanen altijd met het besef dat de Vesuvius kan uitbarsten. Napels is een stad waar de levenden en de doden naast elkaar bestaan. Waar ondergrondse krachten de oppervlakte ondermijnen en waar het verleden voortdurend doorwerkt in het heden.
‘Below the Clouds’ is het derde en afsluitende deel van het bijzondere, onofficiële drieluik van Gianfranco Rosi. In Sacro GRA (uit 2013), richtte hij zijn camera op de mensen die leven rondom de ringweg van Rome. In Fire at Sea (uit 2016), bracht hij het dagelijkse leven op Lampedusa in beeld, samen met de vluchtelingencrisis op de Middellandse Zee.
Hoe gaan mensen om met een constant dreigende omgeving?
Dit keer verplaatst Rosi zijn aandacht naar Napels en Pompeï. In ‘Below the Clouds’ gaat hij opnieuw op zoek naar de bijzondere manier waarop mensen omgaan met hun omgeving, hun verleden en een onzekere toekomst. Ook deze derde film draait om tijd en de lagen daarvan. Het leven van alledag boven de grond, de geschiedenis die daaronder verborgen ligt en de voortdurende dreiging van wat de Vesuvius in de toekomst kan brengen.
Daarmee voelt ‘Below the Clouds’ als een prachtige en passende afsluiting van een drieluik, waarin Rosi steeds opnieuw laat zien dat achter grote maatschappelijke en historische thema’s uiteindelijk gewone mensen schuilgaan. Zelf had ik denk ik voor de titel Under the Ground gekozen. Want hoewel de uitbarsting van de Vesuvius voortdurend boven Napels hangt, speelt een groot deel van wat deze film zo bijzonder maakt, zich juist onder de grond af.
‘Below the Clouds’ kijk je niet, die ervaar je
Regisseur Gianfranco Rosi heeft een observerende manier van filmen. Er is geen nadrukkelijke uitleg of klassieke interviews. ‘Below the Clouds’ is een mozaïek van mensen, plekken en momenten. In zwart-wit bovendien. Hierdoor krijgt Napels een bijna tijdloze, soms wat spookachtige uitstraling. De film duurt bijna twee uur omdat er voor alles rustig de tijd wordt genomen om te observeren. Dat zal niet iedereen kunnen bekoren. Zelf vond ik het juist heerlijk om me zo mee te laten voeren in het wel en wee van het Napolitaanse bestaan. Voor mij is dit een film die je niet alleen bekijkt, maar ervaart. Een bijna poëtische maar zeker een indrukwekkende reis door Napels en Pompeï.
In Napels is het verleden nooit verdwenen
Wat me vooral trof, is hoe mooi Rosi in ‘Below the Clouds’ laat zien dat het verleden in Napels nooit werkelijk verleden is. De angst voor een nieuwe aardbeving of vulkaanuitbarsting maakt nog altijd deel uit van het dagelijks bestaan. Dat wordt prachtig voelbaar in de meldkamer van de brandweer. De telefoontjes die daar binnenkomen zijn praktisch, schrijnend en soms bijna aandoenlijk. Mensen willen weten hoe laat het is, melden een brand of vragen bezorgd of de trillingen betekenen dat er iets groters op komst is. Door het geluid van die stemmen, en de geduldige reacties van de centralisten, ontstaat er een heel indringend beeld van een stad die leeft met de wetenschap dat de grond onder haar voeten niet vanzelfsprekend veilig is.
Zowel boven als onder de grond is er leven
Ook is in ‘Below the Clouds’ de ontdekking en het onderzoek naar het uitgebreide tunnelstelsel onder Napels te zien. Dat gedeelte vond ik ook fascinerend. Onder de stad bevindt zich letterlijk een verborgen wereld, waarin tombaroli (grafrovers), eeuwenoude kunst en fresco’s hebben geroofd. Rosi verbindt die ondergrondse gangen op een slimme manier met Pompeï: boven de grond leven mensen verder, onder de grond ligt een geschiedenis die voortdurend opnieuw wordt blootgelegd en vernietigd.
De boekhandelaar Titi is het warme hart van de docufilm
Maar wie in ‘Below the Clouds’ echt mijn hart heeft weten te stelen, is Titti. Op het eerste gezicht lijkt hij vooral een zwijgzame, wat norse boekhandelaar. Tot je ontdekt wat zich achterin zijn winkel afspeelt. Daar geeft hij kinderen na schooltijd bijles. Met eindeloos geduld helpt hij met rekenen, geschiedenis en taal. Titti blijkt geen norse oude man, maar een wijze leermeester die zijn kennis – heel vanzelfsprekend vindt hijzelf – doorgeeft. De scènes met de kinderen zijn voor mij misschien wel het warme hart van de film.
In Napels gaan verleden en heden hand in hand
Wellicht is dat uiteindelijk precies wat ‘Below the Clouds’ zo mooi maakt. Tussen vulkanen, aardbevingen, verval, gestolen kunst en een beladen verleden laat de regisseur zien dat het alledaagse leven gewoon doorgaat. Ze leren, werken, zorgen voor elkaar en proberen betekenis te geven aan de wereld.
En Titti? Die leest ondertussen rustig verder in zijn boek Les Misérables. Op de vraag, van een leerling, waar het boek over gaat, antwoordt hij eenvoudig: “Het gaat over de lagere klassen in Parijs.” Een klein zinnetje, maar wat mij betreft een perfecte afsluiting van een film die juist oog heeft voor de mensen tussen de verhalen.
Kijk hier naar de trailer
Specificaties ‘Below the Clouds’
Duur: 114 minuten | Genre: Documentaire | Taal: Italiaans – Nederlands ondertiteld | Leeftijd: AL | Regisseur: Gianfranco Rosi | Uitvoerend filmmaatschappij Bantam Film
Lees ook deze blogs
